Wspólne rozliczenie PIT małżonków z Indii i Nepalu – dlaczego urząd skarbowy może je zakwestionować?

Obywatele Indii i Nepalu pracujący w Polsce często zakładają, że skoro pozostają w ważnym związku małżeńskim, mogą rozliczyć PIT razem z małżonkiem. Zwłaszcza gdy druga osoba nie osiąga dochodów, wspólne rozliczenie może przynieść znaczną korzyść podatkową. Problem pojawia się wtedy, gdy urząd skarbowy pyta nie tylko o akt małżeństwa, lecz także o ustrój majątkowy małżonków.

To nie jest formalność. Polska ustawa o PIT uzależnia wspólne opodatkowanie między innymi od istnienia wspólności majątkowej małżeńskiej. W przypadku par międzynarodowych odpowiedź na pytanie, czy taka wspólność istnieje, nie zawsze wynika z prawa polskiego. Może o niej decydować prawo Indii, Nepalu albo jeszcze innego państwa wskazanego przez przepisy prawa prywatnego międzynarodowego.

W praktyce oznacza to, że ważne małżeństwo nie zawsze wystarczy do wspólnego rozliczenia PIT w Polsce.

Zgodnie z art. 6 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych wspólne rozliczenie jest rozwiązaniem preferencyjnym. Małżonkowie muszą spełnić wszystkie ustawowe warunki, a nie tylko zaznaczyć odpowiednie pole w formularzu PIT-37 lub PIT-36.

Co do zasady wspólne rozliczenie jest możliwe, jeżeli:

• małżonkowie pozostawali w związku małżeńskim i we wspólności majątkowej przez cały rok podatkowy albo zawarli małżeństwo w trakcie roku i pozostawali w małżeństwie oraz we wspólności do ostatniego dnia tego roku;
• spełniają warunki dotyczące rezydencji podatkowej;
• nie stosowali form opodatkowania wyłączających preferencję, z uwzględnieniem wyjątków przewidzianych w ustawie;
• złożą wniosek o wspólne opodatkowanie w zeznaniu podatkowym.

Aktualne warunki opisuje również Ministerstwo Finansów w informacji o wspólnym rozliczeniu małżonków.

Wspólne rozliczenie może być korzystne, gdy jedno z małżonków nie ma dochodów albo zarabia znacznie mniej. Dochody małżonków są najpierw ustalane odrębnie, następnie sumowane, dzielone przez dwa, a podatek od połowy łącznych dochodów jest mnożony przez dwa. Nie oznacza to jednak, że niski lub zerowy dochód żony albo męża sam w sobie daje prawo do preferencji.

Najczęstsze nieporozumienie polega na utożsamianiu małżeństwa ze wspólnością majątkową. W polskim prawie rodzinnym ustawowa wspólność majątkowa powstaje zasadniczo z chwilą zawarcia małżeństwa, chyba że małżonkowie uregulowali swoje stosunki inaczej. Łatwo więc założyć, że tak samo jest w każdym państwie.

Takiego założenia nie można jednak automatycznie przenosić na małżeństwa zawarte przez cudzoziemców.

Przy ocenie sytuacji pary międzynarodowej trzeba najpierw ustalić prawo właściwe dla stosunków majątkowych między małżonkami. Dopiero później można zbadać, jaki ustrój rzeczywiście wynika z tego prawa i czy odpowiada on warunkowi wspólności majątkowej wymaganej przez ustawę o PIT.

Sam zagraniczny akt małżeństwa potwierdza zawarcie małżeństwa. Zwykle nie rozstrzyga natomiast, jaki ustrój majątkowy obowiązuje między małżonkami.

Punkt wyjścia stanowi art. 51 polskiej ustawy – Prawo prywatne międzynarodowe. Zgodnie z nim stosunki osobiste i majątkowe między małżonkami podlegają ich każdoczesnemu wspólnemu prawu ojczystemu.

Jeżeli oboje małżonkowie są obywatelami Indii, w pierwszej kolejności badane będzie zatem prawo indyjskie. Jeżeli oboje są obywatelami Nepalu – prawo nepalskie. Gdy małżonkowie nie mają wspólnego prawa ojczystego, ustawa przewiduje dalsze kryteria: wspólne miejsce zamieszkania, wspólne miejsce zwykłego pobytu, a ostatecznie państwo, z którym są wspólnie najściślej związani.

Art. 52 tej samej ustawy dopuszcza w określonych granicach wybór prawa właściwego dla stosunków majątkowych małżeńskich. Sam fakt przeprowadzki do Polski nie oznacza jednak, że ustrój majątkowy automatycznie zmienił się na polski. Nie wystarczy również samo zameldowanie, karta pobytu ani rozliczanie podatków w polskim urzędzie skarbowym.

Pełną treść regulacji można sprawdzić w ustawie – Prawo prywatne międzynarodowe.

Indyjskie prawo rodzinne nie jest jednolitym systemem odpowiadającym polskiemu Kodeksowi rodzinnemu i opiekuńczemu. Znaczenie może mieć między innymi wyznanie małżonków oraz podstawa prawna zawarcia małżeństwa. Dlatego nie należy analizować każdego małżeństwa obywateli Indii wyłącznie na podstawie jednego aktu prawnego.

W przypadku małżeństw podlegających Hindu Marriage Act, 1955 zasadniczy problem polega na tym, że ustawa ta nie ustanawia – przez sam fakt zawarcia małżeństwa – ogólnej wspólności majątkowej odpowiadającej polskiej wspólności ustawowej. Reguluje ona ważność małżeństwa, prawa i obowiązki małżonków oraz skutki rozpadu związku, ale nie pozwala bez dalszej analizy przyjąć, że cały majątek nabywany w trakcie małżeństwa staje się majątkiem wspólnym obojga małżonków.

Treść Hindu Marriage Act można znaleźć w oficjalnej bazie India Code.

Jeżeli z prawa właściwego dla konkretnego małżeństwa nie wynika wymagana wspólność majątkowa, polski urząd skarbowy może zakwestionować wspólny PIT – nawet gdy:

• małżeństwo jest ważne;
• małżonkowie mieszkają razem w Polsce;
• tylko jeden z małżonków pracuje;
• drugi małżonek osiągnął zerowy dochód;
• małżonkowie prowadzą wspólne gospodarstwo domowe i mają wspólny rachunek bankowy.

Wspólne życie i wspólne ponoszenie wydatków nie są tym samym co wspólność majątkowa w rozumieniu prawa.

W przypadku obywateli Nepalu mechanizm analizy jest taki sam, choć treść prawa właściwego jest inna. Najpierw należy ustalić, czy stosunki majątkowe małżonków rzeczywiście podlegają prawu nepalskiemu. Następnie trzeba zbadać przepisy nepalskiego National Civil Code i dokumenty dotyczące konkretnego małżeństwa.

Prawo nepalskie posługuje się własnymi zasadami dotyczącymi majątku rodzinnego, własności i podziału majątku. Nie wolno automatycznie utożsamiać uprawnienia małżonka do udziału lub podziału określonego majątku z polską wspólnością ustawową istniejącą przez wymagany okres. Są to konstrukcje prawne, które mogą pełnić podobne funkcje społeczne, ale nie muszą być tożsame z punktu widzenia art. 6 ustawy o PIT.

Dlatego również obywatel Nepalu nie powinien opierać decyzji o wspólnym rozliczeniu jedynie na tym, że pozostaje w małżeństwie i prowadzi z małżonkiem wspólne gospodarstwo domowe. Potrzebna jest analiza aktualnych przepisów nepalskich, daty i sposobu zawarcia małżeństwa, obywatelstwa obojga małżonków, ich miejsc zamieszkania oraz ewentualnych umów majątkowych. Aktualny tekst kodeksu publikuje Nepal Law Commission.

Nie ma zatem bezpiecznej reguły, zgodnie z którą każdy obywatel Nepalu może albo nie może rozliczyć się wspólnie. Taka ocena musi dotyczyć konkretnej pary.

Nawet wykazanie odpowiedniego ustroju majątkowego nie kończy analizy. Odrębnym warunkiem jest rezydencja podatkowa małżonków.

Najprostsza sytuacja występuje wtedy, gdy oboje są polskimi rezydentami podatkowymi, czyli podlegają w Polsce nieograniczonemu obowiązkowi podatkowemu. Jeżeli natomiast jedno z małżonków jest polskim rezydentem, a drugie pozostaje rezydentem Indii lub Nepalu, możliwość wspólnego rozliczenia może być wyłączona niezależnie od kwestii majątkowych. Rozszerzenie preferencji przewidziane w ustawie o PIT dotyczy bowiem określonych sytuacji związanych z rezydencją w państwach Unii Europejskiej, Europejskiego Obszaru Gospodarczego lub Szwajcarii, po spełnieniu dodatkowych warunków. Indie i Nepal nie należą do tej grupy.

Trzeba przy tym odróżnić rezydencję podatkową od fizycznej obecności. Czasowy wyjazd żony lub męża do Indii albo Nepalu nie musi oznaczać utraty polskiej rezydencji podatkowej. Z drugiej strony karta pobytu lub adres w Polsce nie przesądzają jeszcze, że dana osoba jest polskim rezydentem. Liczą się wszystkie okoliczności, w tym centrum interesów osobistych i gospodarczych oraz długość pobytu.

Urząd może poprosić podatnika między innymi o:

• akt małżeństwa wraz z tłumaczeniem przysięgłym;
• informacje o obywatelstwie małżonków;
• dokumenty dotyczące miejsca zamieszkania i rezydencji podatkowej;
• treść umowy majątkowej małżeńskiej, jeżeli została zawarta;
• wyjaśnienie, jakie prawo reguluje stosunki majątkowe małżonków;
• przedstawienie lub wyjaśnienie treści właściwego prawa obcego;
• dokumenty dotyczące dochodów obojga małżonków.

Brak intercyzy nie dowodzi jeszcze istnienia wspólności majątkowej. Jeżeli prawo właściwe nie przewiduje jej automatycznego powstania, oświadczenie „nie zawieraliśmy umowy o rozdzielności” nie rozwiąże problemu.

Jeśli podatnik otrzymał wezwanie z urzędu, nie powinien go ignorować. Najpierw należy ustalić, czy stanowisko organu jest prawidłowe. Dopiero po analizie prawa właściwego, rezydencji podatkowej i dokumentów można zdecydować, czy przedstawić wyjaśnienia i bronić wspólnego rozliczenia, czy złożyć korekty.

Gdy warunki preferencji nie były spełnione, konieczne może być:

• ponowne obliczenie podatku każdego z małżonków;
• złożenie indywidualnych korekt PIT-37 albo PIT-36;
• zwrot nienależnie otrzymanej nadpłaty;
• zapłata zaległości wraz z odsetkami;
• zweryfikowanie, czy małżonek bez dochodów powinien złożyć odrębne zeznanie;
• ponowne sprawdzenie ulg, w szczególności ulgi na dziecko.

Prawo do ulgi na dziecko należy ocenić oddzielnie. Utrata prawa do wspólnego rozliczenia małżonków nie musi automatycznie oznaczać utraty tej ulgi. Trzeba jednak prawidłowo ustalić, któremu z rodziców i w jakiej wysokości przysługuje odliczenie.

Korekta wspólnego rozliczenia może prowadzić do znacznej dopłaty, szczególnie gdy jeden małżonek osiągał wysokie dochody, a drugi nie miał dochodu. Jeżeli jednorazowa zapłata przekracza możliwości podatnika, można wystąpić do urzędu skarbowego o rozłożenie zaległości podatkowej na raty.

Nie jest to jednak automatyczne prawo. We wniosku trzeba wykazać ważny interes podatnika lub interes publiczny. W praktyce warto przedstawić sytuację całego gospodarstwa domowego: wysokość dochodów, koszty mieszkania i utrzymania, liczbę osób pozostających na utrzymaniu, zobowiązania kredytowe, stan majątku oraz proponowany harmonogram spłaty.

Dobrze przygotowany wniosek powinien wyjaśniać nie tylko, dlaczego jednorazowa zapłata jest niemożliwa, lecz także dlaczego proponowane raty są realne i będą regulowane terminowo.

Przed wyborem wspólnego rozliczenia małżonkowie z Indii lub Nepalu powinni odpowiedzieć na kilka pytań:

• Jakie obywatelstwo ma każde z małżonków?
• Jakie prawo reguluje ich stosunki majątkowe?
• Czy dokonali wyboru prawa albo zawarli umowę majątkową?
• Czy z prawa właściwego rzeczywiście wynika wspólność majątkowa?
• Od kiedy i przez jaki okres ta wspólność istnieje?
• Gdzie każde z małżonków ma rezydencję podatkową?
• Czy któreś z nich stosuje formę opodatkowania wyłączającą preferencję?

Jeżeli odpowiedź na którekolwiek z tych pytań jest niejasna, warto wyjaśnić sytuację przed wysłaniem PIT. Korzyść ze wspólnego rozliczenia bywa wysoka, ale późniejsza korekta może oznaczać dopłatę podatku, odsetki i długą korespondencję z urzędem.

Obywatelstwo indyjskie lub nepalskie samo w sobie ani nie daje, ani nie odbiera prawa do wspólnego rozliczenia PIT w Polsce. Problem wynika z tego, że polska preferencja podatkowa wymaga istnienia wspólności majątkowej, a u par międzynarodowych ustrój ten może podlegać prawu obcemu. Dodatkowo oboje małżonkowie muszą spełnić warunki dotyczące rezydencji podatkowej i formy opodatkowania.

W przypadku małżonków z Indii szczególnej ostrożności wymagają małżeństwa podlegające Hindu Marriage Act, ponieważ nie można z samego aktu małżeństwa wyprowadzić istnienia polskiego odpowiednika ustawowej wspólności majątkowej. W przypadku Nepalu również konieczna jest analiza przepisów o majątku małżonków, zamiast prostego przenoszenia polskich pojęć na prawo nepalskie.

Każdą sprawę należy więc oceniać indywidualnie – na podstawie obywatelstwa, prawa właściwego, dokumentów małżeńskich, miejsca zamieszkania oraz rezydencji podatkowej obojga małżonków.

Czy obywatel Indii może rozliczyć PIT wspólnie z żoną w Polsce?

Może, ale tylko wtedy, gdy oboje małżonkowie spełniają wszystkie warunki z ustawy o PIT. Trzeba między innymi wykazać istnienie wymaganej wspólności majątkowej oraz odpowiednią rezydencję podatkową. Sam ważny ślub i brak dochodów żony nie wystarczą.

Czy obywatel Nepalu może rozliczyć się wspólnie z małżonkiem?

Nie da się odpowiedzieć wyłącznie na podstawie obywatelstwa. Należy ustalić prawo właściwe dla stosunków majątkowych, treść ustroju majątkowego oraz rezydencję podatkową obojga małżonków.

Czy wspólny rachunek bankowy potwierdza wspólność majątkową?

Nie. Wspólne konto może potwierdzać sposób prowadzenia gospodarstwa domowego, ale nie przesądza o ustroju majątkowym małżonków.

Czy brak intercyzy oznacza, że istnieje wspólność majątkowa?

Nie zawsze. Taki wniosek jest typowy dla polskiego prawa, ale w sprawie podlegającej prawu obcemu trzeba sprawdzić skutki małżeństwa według tego właśnie prawa.

Czy pobyt żony w Indiach lub Nepalu wyklucza wspólny PIT?

Sam czasowy pobyt za granicą nie musi go wykluczać. Decyduje rezydencja podatkowa, a nie wyłącznie miejsce, w którym małżonek przebywa w dniu składania zeznania. Jeżeli jednak małżonek jest rezydentem podatkowym Indii lub Nepalu, może to uniemożliwić zastosowanie preferencji.

Czy po zakwestionowaniu wspólnego PIT można złożyć korektę?

Tak. Można skorygować wspólne zeznanie i rozliczyć małżonków indywidualnie. Przed złożeniem korekt warto ponownie obliczyć podatek, odsetki i dostępne ulgi oraz sprawdzić obowiązki każdego z małżonków.

Czy dopłatę podatku po korekcie można spłacać w ratach?

Można złożyć wniosek o rozłożenie zaległości na raty, ale decyzja należy do organu podatkowego. Wniosek powinien być poparty dokumentami dotyczącymi dochodów, wydatków, majątku i sytuacji rodzinnej.